SOEFISME

Spiritueel: Op adem komen en jezelf bevrijden - Renée Braams (Nov.95)

 Ziek en overspannen, gek van malende gedachten.
Op De Voorde, in het Maasdorp Steyl, worden mensen die op hun werk en thuis zijn vastgelopen, geholpen de terugweg te vinden. De soefi-traditie, de 'weg van de liefde, mededogen en dienstbaarheid', is de inspiratiebron.

SOEFISME

'Sta jezelf niet toe in slaap te vallen,' leidt staflid Jan de Wit de meditatie in. Wat wel mag is luisteren naar de vogels, de zon voelen op je rug, de geluiden horen van het pontje dat buiten over de Maas vaart. Op De Voorde in het Limburgse kloosterdorp Steyl is mediteren niet het ontstijgen aan deze wereld op weg naar het licht. De soefi-traditie, een mystieke richting uit de islam, is op De Voorde een inspiratie-bron voor het ontwikkelen van een spiritualiteit passend bij ons hier en nu. Franciscus van Assisi is een ander voorbeeld. Één God, vele wegen' staat in hun folder. Er is geen ideologie.

De Voorde bestaat vijf jaar en is een 'centrum voor zingeving' waar mensen die zijn vastgelopen in hun leven of die zoeken naar zin en richting, te gast kunnen zijn voor een weekend, een week, een intensieve begeleiding van veertig dagen of een arbeidstraining. Het bedrijf is groot opgezet: de staf telt twintig mensen en het mooie oude klooster biedt plaats aan honderd gasten. Verblijf kost tussen de 80 en 185 gulden per dag, all-in. Eigen geld van stafleden en giften leverden het beginkapitaal. De financiële situatie van het jonge bedrijf is nog penibel, mede door de schade van twee watersnoden.

De meeste stafleden komen uit de gezondheidszorg en geven daar nieuw inhoud aan hun vak: 'Gasten helpen bij het ontwikkelen en versterken van het ge-zonde in zichzelf.' Sommige stafleden hebben een christelijke achtergrond, anderen hebben zich met taoïsme, boeddhisme en Zen-meditatie bezig-gehouden.

De geur van ochtendwind Om kwart voor zes begint de dag met een uur Kundalini-yoga, een buitengewoon zwaar soort ochtendgymnastiek. Het is bedoeld om conditie, soepelheid en doorzettings-vermogen te kweken. Daarnaast is het onmogelijk ondertussen te piekeren of aan iets anders te denken dan aan het hier en nu, wanneer je jezelf drie minuten lang traint door middel van 'kikker' of het 'zwaantje.' Bij yoga-les past het gedicht Doen van Rumi, de soefi-profeet die leefde van 1207 tot 1273, de huisdichter van De Voorde:

De ochtendwind verspreidt zijn frisse geur.
We moeten opstaan en dat innemen,
Die wind die ons laat leven.
Adem, voordat het voorbij is.

De gasten - die al een paar weken iedere ochtend Kundalini-yoga doen - houden alle oefeningen vol, uiterst geconcentreerd. Geweldig om jezelf zo te zien, vindt Irene, die is gekomen met de diagnose 'chronisch-vermoeidheidssyndroom'. Er wordt veel gehuild tijdens en na het yoga-uur. Leo - hij beschrijft zichzelf cynisch als een snelle, succesvolle vermogende yup - vertelt dat hij na een yoga-les voor het eerst gehuild heeft om de zelfmoord van zijn broer, de dood van zijn vader en zijn echtscheiding. Dit alles samen in één jaar deed hem op zakenreis compleet instorten en in een Russisch ziekenhuisbed belanden. Hij volgt nu op De Voorde het intensieve programma. Het malen in zijn hoofd is helemaal gestopt: 'Mijn ex-vrouw heeft zo vaak gewaarschuwd dat ik te gestresst leefde. Ik heb nooit willen luisteren. Ik voelde me boven iedereen verheven. In mijn huwelijk nam ik alleen maar, zonder iets te geven.' Ja, beaamt hij, hij praat negatief over zichzelf, maar dat komt omdat hij ieder zelfvertrouwen kwijt is.

De verhalen die aan de ontbijttafel worden uit-gewisseld vertonen gelijkenis. De gasten zijn over-spannen geraakt op hun werk, zitten in de ziektewet of in een afkeuringsproces en hebben van hun bedrijfsarts toestemming gekregen voor een herstel-periode op De Voorde. Velen zijn gescheiden of hebben thuis dezelfde problemen als op hun werk. Martijn: 'Ik merk dat we allemaal op dezelfde manier gaan praten. Over dat je vastzit in patronen, over bij jezelf blijven, over blokkades die oplossen, dat je geconfronteerd wordt met jezelf, no escape.' De persoonlijke versies komen ook. Eva vertelt dat ze altijd in alles begrepen en bevestigd wilde worden. Ze heeft dat patroon hier 'geofferd.'
Staflid Lia Janssen: 'We noemen het offeren, omdat een patroon een overlevingsstrategie is, die zich tegen je keert. Een patroon overkòmt je steeds opnieuw, wat het ook is, een fles jenever per dag of chronische rugpijn.' Marleen, succesvol leidinggevende in werkgelegenheidsprojecten, was panisch voor dood-gaan. Ze raakte iedere avond in paniek omdat er weer een dag voorbij was. Werd steeds banger om te leven. Fobieën hielden haar gekluisterd op een steeds kleiner wordende plek. De angst neemt nu af. Ze heeft veel baat bij de yoga en ademhalings-oefeningen. 'Ademen is leven.'

Eerst wassen, dan bidden Na het ontbijt wordt een uur gewijd aan het schoonmaken van het gebouw. De gasten wordt gevraagd al hun aandacht op het schoonmaken te richten. 'Die nadruk op helderheid en orde vind ik zo mooi in de Soefi-traditie,' zegt staflid Lies Verseveldt, terwijl ze rozenolie druppelt in het poetswater. 'Eerst wassen, dan bidden.'
Na de koffie praat tuinman Paul Mulders over het weekthema 'Wij zijn Gods patiënten, nog niet genezen.' De spreuk stuit sommige gasten tegen de borst: de berusting die eruit spreekt vormt een tegenspraak met het heftige verlangen waarmee ze zijn gekomen om te veranderen, het beste uit jezelf te halen. Paul legt het thema uit.
'Spirituele groei komt wanner de tijd er rijp voor is. Je moet het tijd geven. Je kunt je alleen voorbereiden, door te oefenen, leren ontvankelijk te zijn. Het bijbelverhaal over Abraham maakt duidelijk wat aanvaarding is. Abraham liet op het laatst zijn verlangen naar een zoon los. Hij deed een stapje terug. Het is goed, God, dit heb je kennelijk zo voor mij gewild. Toen kon het gebeuren dat hij toch een zoon kreeg. Er zit een vreemde spanning in het weten dat je kunt veranderen door te aanvaarden.'
Ad Maas, chefkok, wil wel doorpraten over dit raadselachtige veranderen door te aanvaarden: 'Aanvaarden lijkt zo passief. Actief aanvaarden betekent verantwoordelijkheid nemen in het hier en nu.' Er zitten harde velletjes aan de scholfilet. Wat nu ? Ad gaat naar de keuken.

Aanvaarden van levenspijn 'Al vechtend gaan we ten onder,' zegt Marcel Derkse, oprichter van De Voorde. 'Een vrouw, een ander huis, een andere baan en jeetje daar ga je weer. Je kunt alleen groeien vanuit aanvaarding van je leven zoals het is. Veel mensen hebben diepe levenspijn, een gevoel van heimwee, onvervuldheid en zinloosheid. Dat komt niet door dat kinderfietsje waar je een jeugdtrauma van hebt. Als onze gasten huilen vragen wij ook nooit, hoe komt dat nou, vertel het maar''. Je moet je eigen droefheid en eenzaamheid aanvaarden. Wij zijn zulke doeners. We hebben zo'n successyn-droom. Al ons verlangen naar respect en erkenning zoeken we in succes, niet in onze ziel, in hoe we echt zijn. De eerste stap op weg naar je echtheid is het voelen en aanvaarden van pijn. Groei wordt je gegeven.'
Een volgende stap is verantwoordelijkheid nemen in het hier en nu. Sommige gasten - incestslacht-offers bijvoorbeeld - worden ontzettend kwaad wanneer ze hier horen dat ze hun gewond-zijn in alle omvang mogen voelen, maar niet mogen gebruiken als argument tegen verantwoordelijkheid in het hier en nu. Marcel Derkse: 'Ze associëren verantwoorde-lijkheid ten onrechte met schuld. Het Engelse responsability is mooier, opgebouwd uit response en ability: in de huidige situatie ben je in staat zelf te antwoorden.'

Het gezonde in jezelf We eten scholfilet zonder vel-letjes. 'Wat voel ik me hier verwend,' zegt een gast. Er is vegetarisch eten en ook vlees, alles scharrel, onbespoten, ongeconserveerd en zeer smakelijk. Dat was een paar jaar geleden anders, hoor ik. Toen kookte Ad Maas nog macrobiotisch. Daar is hij mee opgehouden, omdat iedereen het plezier in eten verloor.
's Middags werken de gasten in de ecologische tuin. Ze plukken gras tussen de gewassen weg en lopen rond met kruiwagens vol salie. De zon schijnt en ze genieten. Veertig minuten tuinwerk wordt afgewisseld met twintig minuten studie. Samen wordt gelezen in boeken over spiritualiteit.
Om half zes, in de ronde torenkamer waar je prach-tig zicht hebt over de Maas, is de Latifa, het hart van de dag op De Voorde. Het is een oefening van de oude Egyptenaren, die in veel mystieke tradities terugkeert. In jargon: het activeren van subtiele energieën. In gewone taal: het ontdekken van het gezonde in jezelf. Directeur Jan de Dreu leidt de oefening. 'Leg je hand in je linkerzij. Daar zetelt je levenskracht. Probeer of je kunt voelen: ik besta. Ik besta, zoals het is, niet zoals ik zou willen. Luister naar de echo van die woorden. Ik besta.' Dan gaan de handen naar de rechterzij, de plaats van verlangen. Links op de borst is de plaats van hoop en rechts zetelt het geloof. Jan de Dreu: 'Luister naar die woorden: ik geloof. Kijk of je vertrouwen kunt voelen, in jezelf, in het leven, en voel of je iets van vertrouwen met elkaar kunt delen.' De keel is de plek van overgave. Een ingewikkeld begrip. Overgave betekent niet gehoorzamen aan een leider. Het betekent 'loslaten'. Liefde is het laatste wat we proberen te voelen.

Er wordt veel gehuild tijdens de Latifa, tranen van ontroering en tranen van pijn en verzet. Want in de plaats van levenskracht voelen sommige gasten in alle hevigheid hun bestaansangst, naast hoop is er wanhoop en wie een glimp opvangt van geloof, kan tegelijkertijd denken: ik hèb helemaal geen vertrouwen.
Maria, een vrouw die vrijwilligerswerk doet in de tuin en de keuken: 'Tijdens de Latifa heb ik me voor de allereerste keer intens dankbaar gevoeld voor mijn leven. En dat gevoel gaat niet meer weg.'
Dankbaarheid is een belangrijk thema op De Voorde, zij het niet expliciet. Staflid Jan de Wit: 'Tegen mensen die hier in een crisis arriveren, beginnen wij niet over dankbaarheid. Het is zo'n beladen woord. Voor mij had het ook een negatieve klank, door mijn katholieke jeugd. Als je werkelijk dankbaarheid kunt voelen, werkt dat reinigend, heb ik ervaren. Dankbaarheid kan het lijden in je leven gaan dragen. Op weg naar je ziel is dankbaarheid een vrijmaker.'
Een Soefi-oefening in dankbaarheid is de reinigingsoefening. 's Avonds in je bed je lichaam ontspannen en stilstaan bij alle indrukken van de dag, waarbij je je afvraagt: is er iets waar ik dankbaar voor ben ?
Bert, 48 jaar, eigenaar van twee bedrijven, op zijn vijfenveertigste ingestort en in een psychiatrisch ziekenhuis behandeld, vertelt ook over dankbaarheid. Op een dagcentrum van de RIAGG voelde hij zich aan zijn lot overgelaten, 'tenzij ik ellebogen-werkend om aandacht vroeg.' Op De Voorde ervaart hij wel zorg. 'Ik voel me schitterend en werk met plezier. Ik juich bij alles dat ik over mezelf ontdek. Voor ik ziek werd stootte ik iedereen af. Ik heb hier geleerd aandacht aan anderen te geven, te luisteren. Iedereen op De Voorde oefent om zich met een ander in verbinding te stellen. Nu maak ik mee dat nieuwe gasten vragen, Bert, ga je mee een sigaretje roken'' en dan komt er een heel ander verhaal. Daar ben ik zo simpel blij mee.' Hij heeft besloten het managen van twee bedrijven aan zijn vrouw over te laten en zelf technisch werk te doen.

Hoe moet het thuis verder ? Een vrouw die met Kerstmis een week op De Voorde doorbracht: 'Ik heb hier liggen weken in een bad van goedheid. Thuiskomen was een koude douche.' De gasten die het intensieve begeleidingsprogramma volgen, willen niet praten over straks thuis. Zij willen het hier en nu niet verlaten. 's Avonds arriveren zeventien nieuwe gasten die verspreid over een jaar zeven weekends op De Voorde doorbrengen. Een leerjaar voor mensen met sluipende onvrede over hun jachtige bestaan. Zij krijgen huiswerk mee. Een opdracht als het schrijven van een gebed was leuk en goed om te doen. Maar in je drukke leven tijd en rust vinden voor dagelijkse yoga-, ademhalings- en concentratieoefeningen, dat viel niet mee. l

(De namen van de gasten zijn fictief.)

Het Phoenixprogramma
Er is geen systematisch onderzoek gedaan naar het effect van het Phoenixprogramma, het intensieve veertig-dagen programma voor vastgelopen mensen, maar stafleden van De Voorde vertellen dat de deelnemers op terugkom-weekends op indrukwekkende manier veranderd blijken te zijn. De intensieve, groepsgewijze onderdompeling in het veertig dagen durende, interne, lichamelijk en geestelijk veeleisende programma maakt het volgens de staf mogelijk hardnekkige patronen op te geven en je als herboren te voelen. De eventuele levenspartner van de deelnemer wordt gedurende drie weekends bij het Phoenixprogramma betrokken. Ook dat moet een garantie bieden dat men thuis op de ingeslagen weg verder kan. Met de praktische oefeningen die gasten leren op De Voorde, kunnen ze thuis verder gaan. Het effect van het programma zal dus ook afhangen van de discipline die de ex-deelnemer kan opbrengen om thuis yoga en andere spirituele oefeningen te doen.

Het soefisme
Het soefisme is de mystieke tak van de islam. Het ont-stond in de tiende eeuw en was in de eeuwen daarna bepalend voor het geloofsleven in de islamitische wereld. Soefisme is mystiek zoals die over heel de wereld, in alle tijden terugkeert: het verlangen jezelf te bevrijden van je eigen kleinheid en op zoek te gaan naar het beste in jezelf, het goddelijke deel van jezelf.
Sociale rechtvaardigheid is een belangrijk thema voor aanhangers van de soefi-mystiek. Mystiek is voor hen: verbeter de wereld, begin bij jezelf. Dienstbaarheid is het doel van het leven op aarde. Het soefisme heeft drie kenmerken waardoor het vandaag de dag nog veel mensen aanspreekt. In de eerste plaats zijn de soefi's zeer tolerant en uiterst principieel in hun stellingname dat alle godsdiensten gelijkwaardige paden naar God zijn. Ten tweede hebben de soefi's tal van praktische oefeningen bedacht om concreet gestalte te geven aan mystieke verlangens.
De soefi-traditie heeft daarnaast prachtige poëzie overgeleverd. Een gedicht van soefi-profeet Rumi, die leefde in de dertiende eeuw:

    Ik ben zo klein, dat ik bijna niet te zien ben.
    Hoe kan toch deze grote liefde in mij zijn ?
    Kijk naar je ogen.
    Ze zijn klein, maar ze zien enorme dingen.

bron: © 1984 Wolters'/Koenen nederlands
soefibeweging v beweging die alle mensen beschouwt als broeders en alle godsdiensten als uit één bron voort-gekomen; gesticht door Inayat Khan (1882-1927);
soefi'me o Perzische ascetische richting in de islam.

bron: © 1978 Summa Encyclopedie
soe'fibeweging, v., een in 1910 door de Indiër Inajat Khan gestichte beweging met de bedoeling de leringen van het islamitisch *soefisme te verdiepen tot een soort wereldgodsdienst, die de beginselen van alle godsdiensten aanvaardt en een algemene broederschap predikt. De soefi's zijn geen moslims, maar kunnen hun eigen godsdienst behouden. Zij hebben aanhangers in verscheidene landen van Europa (ook in Nederland) en in de VS en bezitten in de nagelaten werken van Inajat Khan, die voortkwam uit een in Voor-Indië bestaande mystieke orde, een eigen literatuur.

soefis'me [Arab. soef, wol] o., islamitische mystiek.
De eerste uitingen van mystiek in de islam openbaarden zich in de vorm van ascetisme. Sinds de 9e eeuw kwamen deze soefi's (in wol gekleden) af en toe in conflict met de wereldlijke overheid, doordat zij door hun levenswijze stelling namen tegen de in deze wereld heersende ongerechtigheid. Wat later begonnen in deze kringen opvattingen te ontstaan, die tegen de orthodoxe leringen indruisten. Deze opvattingen gingen uit van het streven naar een mystieke vereniging met God als hoogste werkelijkheid (haqq). De soefi's kwamen er daardoor toe de uiterlijke godsdienstige voorschriften als bijkomstig te beschouwen, terwijl de mystieke vereniging met het goddelijke hen bracht tot een pantheïsme.
Een van de oudere mystieken was Mansoer al-*Halladj, die om dergelijke leringen in 922 in Bagdad werd terechtgesteld. Onder invloed van al-Ghazali (1111) is op den duur de orthodoxie een gematigd mysticisme gaan erkennen. Dit was van groot belang voor de uitgebreide ontwikkeling van het meer populaire soefisme, die zich sinds ca. de 12e eeuw uitte in het opkomen van talrijke mystieke orden (tarika). In de loop der geschiedenis zijn talrijke tarika's ontstaan, die gewoonlijk naar hun stichters vernoemd werden. De tarika's hebben een eigen hiërarchie onder een sjeich, pir of moersjid en bezitten elk bepaalde esoterische leringen en bepaalde praktijken om de mystieke extase op te wekken, zoals opzeggen van bepaalde formules (dhikr), dans of muziek. Zij zijn in alle islamitische landen verbreid en hebben overal eigenaardige vormen aangenomen door aanpassing aan oeroude, lokale, religieuze voorstellingen; op deze wijze is ook de heiligenverering tot de islam gaan behoren. De leden van een tarika worden vaak derwisjen genoemd (eigenlijk de ordebroeders in engere zin).
Vele derwisjen trokken bedelend door het islamitische gebied en stonden in een geur van heiligheid. Deze meer populaire vorm van soefisme heeft eveneens een uitgebreide mystieke literatuur voortgebracht, m.n. in de Perzische mystieke dichtkunst.
Het soefisme is ook een belangrijk werktuig geweest voor de uitbreiding van de islam langs missionaire weg. M.n. de Turkse volken hebben op deze wijze kennis gemaakt; op de Turkse islam heeft de mystiek dan ook diep haar sporen gedrukt.

Noot: ODEON-Spiritueel
Bron: Maandblad Psychologie 11/95
Deze tekst is niet in de database opgenomen vanwege zijn omvang. De zoekfunctie is daarmee niet van toepassing binnen deze tekst. Waarvoor onze excuses